Günah İşlemek Kader midir? Allah Biliyorsa İnsan Neden Sorumludur?
“Allah benim ne yapacağımı önceden biliyorsa başka türlü davranabilir miydim?” Kader konusunda zihinleri en çok meşgul eden soru budur. Cevabın anahtarı, bilmek ile zorlamak, bir fiilin gerçekleşmesine izin vermek ile o fiilden razı olmak ve insanın seçmediği şartlarla kendi seçtiği davranışlar arasındaki farkı görmektir. İslam’a göre Allah her şeyi ezelî ilmiyle bilir; fakat kul, Allah bildiği için günah işlemez. Allah, kulun kendi iradesiyle neyi seçeceğini bilir.
Kader Nedir, Ne Değildir?
Kader, en genel anlamıyla Allah’ın olmuş ve olacak bütün varlıkları, olayları ve insan tercihlerini ezelî ilmiyle bilmesi; her şeyi bir ölçü ve hikmet içinde takdir etmesidir. Kazâ ise takdir edilenlerin zamanı geldiğinde meydana gelmesi anlamında kullanılır. Âlimlerin bu iki terimi tarif edişlerinde bazı farklılıklar bulunsa da temel inanç şudur: Allah’ın ilminden, kudretinden ve hükümranlığından bağımsız hiçbir varlık alanı yoktur.
Fakat kader, insanın eline verilmiş ve içinde hangi günahları işleyeceği yazan zorlayıcı bir senaryo değildir. İnsan Levh-i Mahfûz’da ne yazdığını görerek karar vermez. Önünde seçenekler bulunur; düşünür, ister, vazgeçer, niyet eder ve tercihte bulunur. Allah ise insanın yaşayarak vereceği bütün bu kararları zamana bağlı olmayan ilmiyle bilir.
Doğduğumuz aileyi, bedenimizi, çağımızı, ana dilimizi ve başımıza gelen birçok olayı seçmeyiz. Bunlar irademizin dışında kalan kader alanıdır. Fakat yalan söylemek veya doğruyu söylemek, emanete sahip çıkmak veya ihanet etmek, harama yönelmek veya kendini korumak gibi davranışlarda belirli bir tercih gücüne sahibiz. Dinî sorumluluk, işte bu irade alanıyla ilgilidir.
Allah’ın Bilmesi İnsanı Mecbur Bırakır mı?
Hayır. Bilgi, bilinen davranışın sebebi değildir. Allah senin günah işleyeceğini bildiği için sen günah işlemezsin; sen kendi isteğinle neyi seçeceksen Allah onu yanılmayan ilmiyle bilir. Bu iki cümlenin yönü birbirinden tamamen farklıdır.
Sınırlı bir benzetme meseleyi yaklaştırabilir: Bir astronom güneş tutulmasının vaktini önceden hesapladığında, onun bilgisi güneşi ve ayı tutulmaya zorlamaz. Elbette Allah’ın ezelî bilgisi insanın hesabına benzemez; astronom ölçüm yapar ve yanılabilir, Allah’ın ilmi ise hiçbir araca dayanmaz ve yanılmaz. Benzetme yalnızca bilmenin yaptırmak olmadığını göstermek içindir.
Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur’da bu noktayı çok özlü bir ifadeyle anlatır:
Risale-i Nur, Sözler, Yirmi Altıncı Söz
Buradaki “ilim malûma tâbidir” sözü, ilâhî bilginin sonradan oluştuğu anlamına gelmez. Maksat şudur: Allah’ın bilgisi, kulun özgür tercihini tersine çevirip zorla meydana getiren bir baskı değildir. Kul nasıl tercih edecekse Allah onu öyle bilir. İnsan Allah bildiği için seçmez; Allah insanın neyi seçeceğini bilir.
Kaderde Yazılması Günaha Verilmiş Bir Emir midir?
Bir şeyin Allah’ın ilminde yazılı olması, “Bunu yapmalısın” emri demek değildir. Yazı, Allah’ın kuşatıcı bilgisini ifade eder; insanın iradesine vurulmuş bir kelepçe değildir. İlâhî kayıt, kulun nasıl davranacağını yanlışsız şekilde içerir; davranışın ahlâkî niteliği ise Allah’ın emir ve yasaklarıyla belirlenir.
Bir günahın dünyada meydana gelebilmesi ile Allah’ın o günahtan razı olması da aynı değildir. Allah insana tercih imkânı vermiş, iyiyi ve kötüyü açıklamış, kötülüğü yasaklamıştır. İmtihan gereği insanın yanlış seçimine de belirli bir süre imkân tanınır. Eğer her günah teşebbüsü zorla engellenseydi, kötülük seçeneği fiilen bulunmaz ve ahlâkî imtihanın anlamı kalmazdı.
A‘râf Suresi, yirmi sekizinci ayet
Bu ayet çok temel bir ayrımı gösterir: Allah’ın bir olayın varlık âleminde gerçekleşmesine izin vermesi, onu sevdiği veya emrettiği anlamına gelmez. Zulüm dünyada gerçekleşebilir ama Allah zulmü haram kılar. Yalan söylenebilir ama Allah doğruluğu emreder. Hırsızın eline hareket gücü verilmiş olması, hırsızlığın onaylandığı anlamına gelmez.
Kur’an Kaderi Günaha Mazeret Yapmayı Reddeder
“Allah dileseydi günah işlemezdim” sözü yeni bir itiraz değildir. Mekke müşrikleri de şirklerini ve kendilerince koydukları haramları Allah’ın dilemesine bağlayarak sorumluluktan kaçmaya çalışmışlardı. Kur’an onların bu savunmasını açıkça reddeder:
En‘âm Suresi, yüz kırk sekizinci ayet
Ayetin devamında bu iddianın bilgiye değil zanna dayandığı belirtilir. Nahl suresinin otuz beşinci ayetinde de aynı mazeretin önceki toplumlar tarafından kullanıldığı bildirilir. Demek ki her şeyin Allah’ın iradesi içinde gerçekleşmesi gerçeğini, “Öyleyse yaptığım kötülükte suçum yok” sonucuna çevirmek Kur’an’ın kabul ettiği bir düşünce değildir.
Çünkü Allah, insana akıl ve irade vermiş; doğru ile yanlışı peygamberler ve vahiy yoluyla açıklamıştır. Kul günah işlemeden önce kaderde ne yazdığını bilmez. Buna rağmen arzusuna uyar, hazırlık yapar ve fiili gerçekleştirir. Sonuç ortaya çıktıktan sonra bilinmeyen kaderi geçmişe dönük bir mazeret olarak kullanmak dürüst değildir.
Kur’an İnsan İradesini Nasıl Anlatır?
Kur’an insanı ne kendi kaderini Allah’tan bağımsız yaratan sınırsız bir güç olarak gösterir ne de iradesiz bir kuklaya dönüştürür. İnsan gerçek fakat sınırlı bir tercih alanına sahiptir.
İnsan Suresi, üçüncü ayet
Bakara Suresi, iki yüz seksen altıncı ayet
Kehf suresinin yirmi dokuzuncu ayetinde hakikatin Allah’tan geldiği bildirildikten sonra dileyenin iman, dileyenin inkâr yolunu seçebileceği ifade edilir. Bu, Allah’ın inkâra razı olduğu anlamına gelmez; seçimin gerçek, sonuçlarının da ciddi olduğunu gösteren bir uyarıdır. Şems suresinde de insana iyilik ve kötülüğü ayırt etme kabiliyeti verildiği, nefsini arındıranın kurtulacağı ve onu kötülüğe gömenin ziyana uğrayacağı bildirilir.
Tekvîr suresindeki denge özellikle dikkat çekicidir: Önce “Sizden doğru yolda gitmek isteyenler için” denilerek insanın yönelişi belirtilir; ardından insanın dilemesinin Allah’ın dilemesinden bağımsız olmadığı hatırlatılır. Yani kul ister ve seçer, fakat varlığı, aklı, zamanı, gücü ve imkânları Allah’ın yaratmasına muhtaçtır.
Cüzî İrade Nedir?
Cüzî irade, insanın kendisine sunulan seçeneklerden birine yönelme ve onu tercih etme gücüdür. İnsan dilediği her şeyi yapamaz: Uçamaz, geçmişe dönemez, bütün sonuçları kontrol edemez. Buna rağmen gücü dâhilindeki davranışlarda “yapmak” ile “yapmamak” arasında seçim yapabilir.
Ehl-i sünnet anlayışında yaratmak Allah’a, tercih edip o fiili kazanmak yani kesbetmek kula nispet edilir. Allah insanı, iradesini, organlarını ve fiilin gerçekleşeceği imkânları yaratır; insan ise kendisine verilen gücü hangi yönde kullanacağını seçer. Dilin ve konuşma kabiliyetinin yaratılması Allah’tandır; o dille doğruyu söylemeyi veya yalanı seçmek kulun sorumluluğudur.
Bu nedenle insan yaptığı iyiliğin mutlak yaratıcısı değildir; Allah’ın lütfettiği imkânla iyiliğe yönelir ve şükreder. Kötülük yaptığında ise “Gücümü Allah yarattı” diyerek sorumluluğu atamaz; çünkü o gücü yasaklanan yönde kullanmayı kendisi seçmiştir.
Allah Günahı Yaratıyorsa İnsan Neden Hesaba Çekilir?
Allah’tan başka bağımsız bir yaratıcı kabul etmek tevhid inancına aykırıdır. Fakat bir davranışın varlığını yaratmak ile o davranışın ahlâkî yönünü seçmek aynı şey değildir. Zehirli bir maddenin yaratılmış olması, bir insanı onunla zehirlemeyi meşru kılmaz. Ateşin yakması ilâhî düzenin parçasıdır; onu bir mazlumun evine vermek ise failin zulmüdür.
İnsan, yaratma kudretine sahip olduğu için değil; niyet ettiği, yöneldiği, imkânlarını kullandığı ve fiili benimsediği için sorumludur. Mahkemeler bile kişinin yalnızca hareketine değil; kastına, bilgisine, baskı altında olup olmadığına ve ihmâline bakar. Allah ise insanın dışarıdan görünen davranışını, kalbindeki niyeti ve içinde bulunduğu bütün şartları kusursuz bilir. İlâhî hesap bu sebeple hiçbir insan yargısıyla kıyaslanamayacak kadar kuşatıcı ve adildir.
İnsan Her Yaptığından Aynı Ölçüde mi Sorumludur?
Hayır. Sorumluluk; akıl, bilgi, niyet, güç ve serbest tercih ile bağlantılıdır. İslam’da çocuk, akıl sağlığı yerinde olmayan kişi ve iradesini kullanamayacak durumda bulunan kimse, bilinçli ve özgür bir yetişkinle aynı şekilde değerlendirilmez. Hz. Peygamber, sorumluluk kaleminin uyuyan kişiden uyanıncaya, çocuktan ergenliğe ulaşıncaya ve akıl hastalığı bulunan kişiden iyileşinceye kadar kaldırıldığını bildirmiştir.
İstemeden akla gelen vesvese ile bilinçli biçimde benimsenip davranışa dönüştürülen niyet de aynı değildir. Unutma, hata, zorlama ve ciddi tehdit gibi durumların hükme etkisi bulunabilir. Fakat “Çevrem kötüydü”, “Öfkeliydim” veya “Herkes yapıyordu” demek her durumda iradeyi yok eden bir mazeret değildir. Bunlar davranışı zorlaştıran şartlar olabilir; gerçek sorumluluk derecesini bütün ayrıntılarıyla Allah bilir.
Başımıza Gelenle Kendi Tercihimizi Ayırmak
Kader konusundaki karışıklığın büyük kısmı, başımıza gelen olay ile bizim o olay karşısında yaptığımız seçimin birbirine karıştırılmasından doğar. Hastalanmak kişinin seçimi olmayabilir; tedaviyi sebepsiz yere reddetmek kendi kararı olabilir. Bir haksızlığa uğramak kaderin acı bir imtihanıdır; o acı yüzünden suçsuz birine zulmetmek ise yeni bir tercihtir.
Örneğin alkollü araç kullanan biri kazaya sebep olduğunda, kazanın Allah’ın bilgisi ve takdiri dışında meydana geldiği söylenemez. Fakat “Kaderde varmış” demek sürücünün sorumluluğunu, mağdurun hakkını veya alınması gereken tedbirleri ortadan kaldırmaz. Kader, zalimi aklamak ve mağduru susturmak için kullanılamaz.
Mümin kendi iradesi dışında başına gelen musibette sabır ve tevekküle yönelir; kendi kusuruyla doğan zararda ise önce sorumluluğu kabul eder, zararı gidermeye ve tövbe etmeye çalışır. İki duruma aynı cümleyle yaklaşmak, kader anlayışını adaletsizliğe dönüştürür.
Hz. Peygamber “Kaderde Yazılana Güvenip Ameli Bırakın” mı Dedi?
Hayır. Sahâbîler insanların cennet veya cehennemdeki yerlerinin bilindiğini duyunca, “Öyleyse yazılmış olana güvenip ameli bırakalım mı?” diye sordular. Resûlullah onların bu sonucunu kabul etmedi:
Buhârî ve Müslim, kaderle ilgili rivayet
Hadisin devamında Leyl suresinin anlamına işaret edilir: Veren, Allah’a karşı sorumluluk bilinci taşıyan ve en güzel sözü doğrulayan kişiye kolay yol; cimrilik eden ve gerçeği yalanlayana ise zor yol kolaylaştırılır. Yani hadis “Nasıl olsa belli, hiçbir şey yapmayın” demez; tam tersine insanı amele çağırır. Kişi, Allah katındaki sonunu bilmediği için bugün hangi yolda yürüdüğüne bakmakla yükümlüdür.
Başka bir sahih hadiste de şu ölçü verilir:
Müslim, Kader bölümü; hadis iki bin altı yüz altmış dört
Hadisin devamında, bütün gayrete rağmen bir musibet meydana geldiğinde “Keşke şöyle yapsaydım” diyerek kendini tüketmek yerine Allah’ın takdirine teslim olmak öğütlenir. Bu sıralama çok anlamlıdır: Önce gayret, tedbir ve Allah’tan yardım; sonuç artık değiştirilemiyorsa kader ve teslimiyet. Kader, işe başlamadan önce tembellik bahanesi değil; elinden geleni yaptıktan sonra kalbi yıkıcı pişmanlıktan koruyan imandır.
Hz. Âdem Günahını Kaderle mi Savundu?
Hz. Âdem ile Hz. Mûsâ arasında geçen ve sahih kaynaklarda yer alan konuşma bazen yanlış anlaşılır. Rivayette Hz. Mûsâ, Âdem’e işlediği fiilin insanlığın cennetten çıkışıyla sonuçlanmasını hatırlatır; Hz. Âdem de bunun yaratılışından önce takdir edildiğini söyler.
Âlimlerin önemli bir kısmı, Hz. Âdem’in tövbe edilmiş günahı savunmadığını; günah sonrasında meydana gelen ve artık geri çevrilemeyen musibetin kader yönünü anlattığını belirtir. Kur’an zaten Hz. Âdem’in hatasını kabul edip Rabbinden bağışlanma dilediğini bildirir. Dolayısıyla bu rivayet “Günah işle, sonra kaderi suçla” anlamına gelmez. Doğru tavır, günahta sorumluluğu üstlenmek; tövbeden ve telâfiden sonra geçmişin değişmeyen acısı karşısında kaderle teselli bulmaktır.
Günah İşleyen Kişi Ne Yapmalıdır?
Kaderi doğru anlamanın en somut sonucu mazeret değil tövbedir. İnsan günahını kabul ettiğinde değişme imkânı doğar. “Ben zaten böyleyim” veya “Kaderimde varmış” diyen kişi kapıyı kendi üzerine kapatır. “Ben yanlış seçtim; Rabbimin yardımıyla yönümü değiştirebilirim” diyen ise sorumluluğu ve ümidi birlikte taşır.
Samimi tövbenin temel adımları şunlardır:
- İşlenen günahı küçümsemeden kabul etmek,
- Günahtan pişmanlık duymak ve onu terk etmek,
- Aynı günaha dönmemeye samimiyetle karar vermek,
- Kul hakkı varsa hakkı iade etmek, zararı gidermek ve helâllik istemek,
- Günaha götüren ortamı, alışkanlığı ve erişim yollarını değiştirmek,
- Dua, ibadet, iyi çevre ve gerekiyorsa uzman desteğiyle yeni yönü güçlendirmek.
Allah, Zümer suresinin elli üçüncü ayetinde günahlarında aşırı giden kullarını bile rahmetinden ümit kesmemeye çağırır. Furkan suresinde samimiyetle tövbe edip imanını ve davranışlarını düzeltenlerin kötülüklerinin iyiliklere çevrileceği müjdelenir. Allah senin geçmişteki hatanı bildiği gibi, bugün yapacağın tövbeyi ve yarın göstereceğin gayreti de bilir. İlâhî bilgi tövbe kapısını kapatmaz.
Kaderi Doğru Kullanmanın Dört Ölçüsü
- Bir davranıştan önce: “Kaderimde ne var?” diye beklemek yerine Allah’ın emrini öğren, doğruyu seç ve tedbir al.
- Bir günahın ardından: Kaderi mazeret yapma; hatanı kabul et, tövbe et ve mümkünse zararı telâfi et.
- İrade dışı bir musibetten sonra: Meşru çareleri ara; değiştiremeyeceğin sonuç karşısında sabır ve tevekkülle Allah’a sığın.
- Bir başarı veya nimette: Kendi gayretini inkâr etme ama imkânı, gücü ve sonucu veren Allah’a şükret; kibirlenme.
Bu denge insanı iki uçtan korur. Bir tarafta “Her şeyi ben yaptım” diyen kibir, diğer tarafta “Benim hiçbir seçimim yok” diyen sorumsuzluk vardır. Mümin gayret eder ama gücünü ilahlaştırmaz; kaderine inanır ama iradesini iptal etmez.
Sık Sorulan Sorular
Günah işlemek kader midir? Günahın gerçekleşmesi Allah’ın ezelî bilgisinin ve yaratma düzeninin dışında değildir. Fakat kişi o günaha zorlanmadıysa, onu isteyerek seçtiği için sorumludur. “Kader” doğru ifade edildiğinde ilâhî bilgiyi anlatır; yanlış kullanıldığında günaha mazeret hâline getirilir.
Allah benim cehenneme gideceğimi biliyorsa çabamın anlamı var mı? Sen kendi sonunu bilmiyorsun. Önünde tövbe, iman, iyilik ve değişim imkânı bulunuyor. Allah’ın bilgisi çabanı değersizleştirmez; tam tersine kimsenin görmediği hiçbir samimi gayretin kaybolmayacağını gösterir. Ayrıca insan yalnız Allah’ın bilgisi sebebiyle değil, kendi iradesiyle yaptığı ve tövbe etmeden taşıdığı ameller üzerinden hesaba çekilir.
Şeytan veya nefis insanı günaha zorlar mı? Şeytan vesvese verir, nefis günaha eğilim gösterebilir; fakat bunlar normal şartlarda iradeyi tamamen ortadan kaldırmaz. İnsan bu çağrıya uyabilir veya Allah’a sığınıp karşı koyabilir. Zorluk sorumluluğun derecesinde dikkate alınır, fakat her zaman zorunluluk anlamına gelmez.
Kötü bir ailede veya çevrede yetişmek sorumluluğu kaldırır mı? Şartlar insanı ciddi biçimde etkileyebilir ve Allah herkesi ulaştığı bilgi, sahip olduğu güç ve gerçek imkânları içinde değerlendirir. Fakat kötü çevre, insanın hiçbir seçimi bulunmadığı anlamına otomatik olarak gelmez. Özel durumun nihai hükmünü yalnız Allah bilir.
Bağımlılık sebebiyle işlenen günahlarda ne yapılmalıdır? Bağımlılık iradeyi zayıflatan ciddi bir sağlık ve davranış sorunu olabilir. Kişi yalnızca suçlanmamalı; tedavi, güvenli çevre ve profesyonel destek almalıdır. Bununla birlikte iyileşme adımlarını atmak, zararı azaltmak ve hak ihlâllerini telâfi etmek de sorumluluğun parçasıdır.
Dua kaderi değiştirir mi? Dua kaderin dışında bir müdahale değildir; Allah’ın ezelî ilmi kulun dua edeceğini, bu duaya nasıl karşılık verileceğini ve ortaya çıkacak sonucu zaten kuşatır. Mümin “Her şey yazılmış” diyerek duayı bırakmaz; çünkü dua da çaba ve tövbe gibi kader içindeki gerçek sebeplerdendir.
Allah günah işleyeceğimi biliyorsa neden beni yarattı? Yaratılmış olmak insana iman, iyilik, tövbe ve Allah’ın rahmetine ulaşma imkânı verir. Allah kimseyi günaha zorlayıp sonra cezalandırmaz. Kulun önüne doğru yol konur, uyarılar yapılır ve dönüş kapısı açık tutulur. Kişi Allah’ın önbilgisi sebebiyle değil, kendi seçimi ve ısrarı sebebiyle sorumlu olur.
Kader İnsanı Hareketsiz Değil Sorumlu Kılar
Allah’ın bilmesi insanın iradesini yok etseydi emirlerin, yasakların, peygamberlerin, tövbenin ve hesabın anlamı kalmazdı. Oysa Kur’an baştan sona insanı düşünmeye, seçmeye, sakınmaya, iyilik yapmaya ve hatasından dönmeye çağırır. Bu çağrı, insanın sorumluluk taşıyan gerçek bir tercih alanı bulunduğunun en açık göstergelerindendir.
Kaderin doğru cümlesi “Ben ne yaparsam yapayım değişmez” değildir. Doğru cümle şudur: “Allah her şeyi biliyor; ben ise O’nun bana verdiği iradeyle bugün doğru olanı seçmekten sorumluyum.” Geçmişte günah işlenmişse yapılacak iş kaderle tartışmak değil, tövbeyle yön değiştirmektir. Gelecek henüz bizim için gaybdır; bu yüzden önümüzde hâlâ gerçek bir dua, gerçek bir gayret ve gerçek bir dönüş imkânı vardır.
Kaynaklar
- Kur’an-ı Kerim: Bakara Suresi, otuz yedinci ve iki yüz seksen altıncı ayetler; A‘râf Suresi, yirmi sekizinci ayet; En‘âm Suresi, yüz kırk sekizinci ve yüz kırk dokuzuncu ayetler; Kehf Suresi, yirmi dokuzuncu ayet; Nahl Suresi, otuz beşinci ayet; İnsan Suresi, üçüncü ayet; Tekvîr Suresi, yirmi yedinci ilâ yirmi dokuzuncu ayetler; Şems Suresi, yedinci ilâ onuncu ayetler; Zümer Suresi, elli üçüncü ayet.
- Buhârî, Tefsir, Leyl Suresi bölümü; hadis dört bin dokuz yüz kırk dokuz. Buhârî, Kader bölümü; hadis altı bin altı yüz on dört.
- Müslim, Kader bölümü; hadis iki bin altı yüz kırk yedi, iki bin altı yüz elli iki ve iki bin altı yüz altmış dört.
- Ebû Dâvûd, Hudûd bölümü; sorumluluk kaleminin üç kişiden kaldırılması hakkındaki hadis.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kader”, “İrade” ve “Kesb” maddeleri.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Tefsiri; En‘âm, A‘râf, Nahl, İnsan, Tekvîr ve Şems surelerinin ilgili ayet açıklamaları.
- Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur Külliyatı, Sözler, Yirmi Altıncı Söz.
İlgili Makaleler
- Allah Her Şeyi Biliyorsa Neden İmtihan Ediliyoruz?
- Cehenneme Girmek Kader mi? Tercih mi?
- Boşanmak Kader midir? Evlilikte İrade ve Sorumluluk
- Tevbe Suresi’nden Samimiyete Çağrı
- Zümer Suresi ile Ümidini Kesenlerden Olma
Ana Sayfamızda, dua, zikir, tesbihat, Esmâü'l-Hüsnâ, Kur'an-ı Kerim mealleri ve daha birçok İslami içeriğe DuaSitesi.com.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.