Boşanmak Kader midir? Evlilikte İrade ve Sorumluluk
Bir evlilik sona erdiğinde “Demek ki kaderimizde ayrılık varmış” denilebilir. Bu söz, yaşananın Allah’ın ilminden ve takdirinden bağımsız olmadığını hatırlatıyorsa doğrudur; fakat eşlerin tercihlerini, ihmallerini ve birbirlerine karşı sorumluluklarını yok saymak için kullanılıyorsa eksiktir. Allah’ın bilmesi, insanı evlenmeye veya boşanmaya zorlamaz.
اَلطَّلَاقُ مَرَّتَانِۖ فَاِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ اَوْ تَسْر۪يحٌ بِاِحْسَانٍ
“Boşama iki keredir. Her ikisinden sonra ya iyilikle evlilik içinde tutmak veya güzellikle serbest bırakmak gerekir.” (Bakara, 2/229)
Bu ayet çok temel bir ölçü koyar: Evlilik sürdürülüyorsa iyilikle sürdürülmeli, ayrılık gerekiyorsa güzellikle gerçekleştirilmelidir. Kur’an ne evliliği değersizleştirir ne de evlilik bağını zulüm ve zarar verme aracı hâline getirir.
Kısa cevap: Boşanma Allah’ın ezelî ilminde bilinir ve kaderin dışında değildir; ancak eşler iradesiz oyuncular değildir. Evliliği kurarken, sürdürürken ve bitirirken yaptıkları tercihlerden sorumludurlar. “Kader” sözü ihmalin, aldatmanın, şiddetin veya haksızlığın mazereti olamaz.
Kader Ne Demektir?
Kader, Allah’ın olmuş ve olacak her şeyi ezelî ilmiyle bilmesi ve varlık düzenini bir ölçüye göre takdir etmesidir. Allah geçmişi, bugünü ve geleceği insan gibi sırayla öğrenmez; her şeyi kuşatan ilmiyle bilir.
Fakat bilmek ile zorlamak aynı değildir. Allah bir kişinin hangi kararı vereceğini bilir; kişi bu kararı Allah bildiği için mecburen vermez. İnsan akıl, irade ve imkânları ölçüsünde tercih eder. İlahi bilgi yanılmaz; insanın tercihi de kendisine ait gerçek bir tercihtir.
Eğer kader insanı bütün fiillerinde zorlasaydı emirlerin, yasakların, sevabın, günahın ve kul hakkının anlamı kalmazdı. Kur’an’ın insanı sorumlu tutması, ona gerçek fakat sınırlı bir irade verildiğini gösterir.
Allah Kiminle Evleneceğimizi Önceden Biliyor mu?
Evet, Allah insanın kiminle evleneceğini, evliliğin ne kadar süreceğini ve nasıl sona ereceğini bilir. Ancak biz kader defterini görmeyiz. Bu nedenle “Nasıl olsa eşim belli” diyerek araştırmayı, istişareyi ve doğru tercihi terk edemeyiz.
Eş adayının dini ve ahlaki tutumunu, güvenilirliğini, öfke kontrolünü, sorumluluk duygusunu, aile anlayışını ve hayat hedeflerini değerlendirmek insanın görevidir. Evlilik kararı, yalnızca yoğun bir duyguya veya “İçime doğdu” sözüne bırakılmamalıdır.
Kişinin araştırması, ailesine veya güvendiği insanlara danışması, dua etmesi ve istiharede bulunması da kaderin içindeki sebeplerdir. Kader sebepleri terk etmek değil, sebeplere sarıldıktan sonra sonucu Allah’a emanet etmektir.
Evlilik Sadece Kısmet midir?
Halk arasında evlilik çoğu zaman yalnızca “kısmet” kelimesiyle anlatılır. Kısmet, Allah’ın nasip etmesi anlamında kullanılabilir; fakat insanın sorumluluğunu kaldıran sihirli bir açıklamaya dönüştürülmemelidir.
Bir insanla karşılaşmak nasip olabilir. Fakat onu tanımadan acele etmek, açık uyarıları görmezden gelmek, sırf yalnız kalma korkusuyla evlenmek veya aile baskısına boyun eğmek insanın karar alanıyla ilgilidir. Aynı şekilde evlilikte merhamet göstermek, sadakati korumak ve sorumlulukları yerine getirmek de günlük tercihlerden oluşur.
Evlilikte kader ve irade birlikte düşünülmelidir: Karşımıza çıkan imkânlar Allah’ın takdiri içindedir; o imkânlar karşısında nasıl davranacağımız ise sorumluluğumuzdur.
Evliliğin Kur’an’daki Hedefi Nedir?
Kur’an, eşlerin birbirlerinde huzur bulmasını; aralarında sevgi ve merhamet oluşmasını Allah’ın ayetlerinden biri olarak gösterir (Rûm, 30/21). Buna göre evlilik yalnızca aynı evde bulunmak veya toplum baskısı sebebiyle bir bağı sürdürmek değildir.
Evlilik şu değerler üzerinde yükselir:
- Karşılıklı güven ve sadakat,
- Güzel muamele ve saygı,
- Maddi ve manevi sorumlulukların yerine getirilmesi,
- Birbirinin onurunu ve mahremiyetini koruma,
- İstişare, merhamet ve hakkaniyet,
- Zorlukları birlikte çözme iradesi.
Sevgi duygusu zaman zaman azalabilir; fakat haklara riayet yalnızca duyguya bağlı değildir. İnsan eşine karşı görevlerini “Artık eskisi gibi hissetmiyorum” diyerek bütünüyle terk edemez. Evlilik hem duygu hem de ahlaki sorumluluk taşır.
Bir Evliliğin Yürümemesinde Kim Sorumludur?
Her evlilikte aynı cevap verilemez. Bazen iki tarafın iletişim hataları, ilgisizliği ve inadı ilişkiyi yıpratır. Bazen de sorun ağırlıklı olarak tek tarafın şiddeti, bağımlılığı, sadakatsizliği veya sistemli kötü muamelesinden kaynaklanır.
“Bir evlilik iki kişiyle biter; ikisi de eşit suçludur” sözü her durumda doğru değildir. Özellikle şiddet ve istismar bulunan ilişkilerde mağdura eşit sorumluluk yüklemek yeni bir haksızlık doğurabilir. Herkes kendi niyeti, sözü, fiili ve yerine getirmediği sorumluluk ölçüsünde hesaba çekilir.
Sağlıklı muhasebe, bütün suçu karşı tarafa atmak da değildir; haksız yere kendini suçlamak da değildir. Kişi kendi payını dürüstçe görmeli, fakat başkasının tercihlerini kontrol edemediğini de kabul etmelidir.
“Kaderimizde Varmış” Sözü Neleri Örtmemelidir?
Kader inancı insana huzur ve teslimiyet verir; fakat yanlış kullanıldığında sorumluluktan kaçış cümlesine dönüşebilir. Şu davranışlar kaderle mazur gösterilemez:
- Şiddet uygulayıp “Benim mizacım böyle” demek,
- Aldatmayı “Kader bizi karşılaştırdı” diye savunmak,
- Aile geçimini veya çocukların ihtiyaçlarını ihmal etmek,
- Eşi aşağılamak, tehdit etmek ve kontrol altında tutmak,
- Boşanma hakkını intikam ve baskı aracı olarak kullanmak,
- Hiçbir çaba göstermeden bütün sorumluluğu kadere yüklemek.
Bir olayın Allah’ın yaratma ve takdir alanında gerçekleşmesi, o fiilin Allah tarafından sevildiği anlamına gelmez. Zulüm de Allah’ın mülkünde gerçekleşir; fakat Allah zulmü emretmez ve zalimi yaptığından sorumlu tutar.
Boşanmadan Önce Hangi Yollar Denenmelidir?
Geçici kırgınlıkla kalıcı karar birbirinden ayrılmalıdır. Güvenliğin tehdit altında olmadığı durumlarda eşlerin sakin biçimde konuşması, beklentilerini açıkça ifade etmesi, kendi kusurlarını görmesi ve çözüm için gerçek bir süre tanıması faydalıdır.
Kur’an, eşlerin arasının açılmasından korkulduğunda iki taraftan güvenilir hakemlerin devreye girmesini önerir (Nisâ, 4/35). Günümüzde bu yol; adil aile büyükleri, güvenilir din görevlileri ve alanında yetkin aile danışmanlarından destek almak şeklinde uygulanabilir.
Islah çabası şu adımları içerebilir:
- Sorunun adını açıkça koymak ve inkâr etmemek,
- Hakaret etmeden konuşmak ve karşı tarafı dinlemek,
- Somut davranış değişiklikleri üzerinde anlaşmak,
- Gerekliyse bağımlılık, öfke veya ruh sağlığı konusunda uzman desteği almak,
- Maddi sorumlulukları ve ev içi yükleri hakkaniyetle düzenlemek,
- İyileşmeyi sözlerle değil, sürdürülebilir davranışlarla değerlendirmek.
Önemli güvenlik notu: Fiziksel şiddet, cinsel şiddet, ciddi tehdit veya hayati tehlike varsa mağdurun aynı ortamda kalması ve yüz yüze arabuluculuğa zorlanması doğru değildir. Öncelik güvenli yere ulaşmak, güvenilir yakınlardan, uzmanlardan ve yetkili kurumlardan yardım almaktır.
Sabır Her Şartta Evliliği Sürdürmek midir?
Hayır. Sabır, zulme razı olmak veya insan onurunu yok eden bir durumu süresiz kabullenmek değildir. Sabır; öfkeyle yanlış yapmadan, Allah’ın sınırlarını koruyarak ve doğru çözüm için kararlılıkla hareket etmektir.
Bazen sabır, evliliği onarmak için emek vermektir. Bazen de sürekli zarar karşısında güvenli sınır koymak, hakkını aramak ve ayrılık kararını ölçülü biçimde uygulamaktır. Hangi tutumun doğru olduğu, olayın gerçek şartlarına göre değerlendirilmelidir.
Kur’an, boşanma sürecindeki bir kadını sırf zarar vermek ve haklarını çiğnemek amacıyla nikâh altında tutmayı açıkça yasaklar (Bakara, 2/231). Bu ayet, evlilik bağının zulüm aracı yapılamayacağını gösterir.
İslam Boşanmayı Yasaklar mı?
İslam aileyi korur ve basit sebeplerle yıkılmasını istemez; fakat boşanma kapısını tamamen kapatmaz. Kur’an boşanmanın usulünü, bekleme süresini, mali hakları ve tarafların birbirine zarar vermemesini ayrıntılı biçimde düzenler. Bir şeyin kurallarının vahiy tarafından belirlenmesi, onun hayatın gerçeklerinden biri olarak kabul edildiğini gösterir.
Boşanma her durumda günah değildir. Hüküm; sebebe, niyete, ortaya çıkan zarara ve hakların korunup korunmadığına göre değişebilir. Keyfîlik, intikam, haksızlık ve hak ihlali günah doğurabilir; fakat evliliği sürdürmenin ağır zulüm ve bozulmaya yol açtığı bir durumda ayrılık meşru bir çıkış olabilir.
Halk arasında “Allah’ın en sevmediği helal boşanmadır” sözü hadis olarak yaygın biçimde aktarılır. Bu rivayetin sıhhati hakkında hadis âlimleri arasında değerlendirme farklılıkları vardır. Boşanmanın hükmü yalnız bu söz üzerinden değil, Kur’an’ın bütün hükümleri ve her olayın şartları birlikte ele alınarak belirlenmelidir.
Boşanma Kararı Vermek Tevekküle Aykırı mıdır?
Tevekkül, karar vermemek değildir. İnsan gerekli araştırmayı yapar, sonuçları düşünür, uzmanlara danışır, dua eder ve sonra sorumluluk alarak bir karar verir. Sonucun bütün yönlerini kontrol edemediğini bilerek Allah’a güvenir.
“Allah bir işaret göndersin, ben hiç karar vermeyeyim” düşüncesi bazen sorumluluğu ertelemeye dönüşebilir. İstihare de aklı, istişareyi ve araştırmayı ortadan kaldırmaz. İstihareden sonra mutlaka rüya görülmesi veya tek bir duygunun kesin ilahî işaret sayılması gerekmez.
Dua kalbi aydınlatır; fakat açık şiddeti, yalanı veya sürekli hak ihlalini görünmez hâle getirmez. Maneviyat, gerçeği inkâr etmek değil onu Allah’ın ölçüleriyle değerlendirmektir.
Çocuklar İçin Her Evlilik Sürdürülmeli midir?
Çocukların anne ve babalarıyla güvenli, sevgi dolu ilişki kurması çok değerlidir. Bu sebeple çözülebilecek sorunlarda acele karar verilmemeli ve aileyi onarmak için samimi çaba gösterilmelidir. Fakat sürekli kavga, aşağılama, korku ve şiddetin bulunduğu bir ev de çocuk için ağır zarar kaynağı olabilir.
“Çocuklar için kaldım” cümlesi tek başına doğru kararı göstermez. Asıl soru, çocuğun bedensel ve ruhsal güvenliğinin hangi düzen içinde daha iyi korunacağıdır. Ayrılık hâlinde çocuk, diğer eşe zarar verme veya intikam alma aracı yapılmamalıdır.
Kur’an, boşanmış anne ve babanın çocuk sebebiyle birbirlerine zarar vermemesini ve çocukla ilgili konularda danışarak hareket etmesini ister (Bakara, 2/233). Eşlik sona erse bile anne-babalık sorumluluğu devam eder.
Boşanma Sonrasında Kader İnancı Nasıl Teselli Verir?
Boşanma; yas, hayal kırıklığı, yalnızlık ve gelecek korkusu doğurabilir. Kader inancı burada geçmişi inkâr etmek için değil, insanın gücünü aşan kısmı Allah’a emanet edebilmesi için destek olur.
Kişi elinden geleni yaptıktan sonra “Keşke”lerle kendisini tüketmemelidir. Hataları varsa ders çıkarıp tövbe eder; uğradığı haksızlık varsa adaletli yollardan hakkını arar; değiştiremeyeceği geçmişi ise Allah’a teslim eder. Yaşanan ayrılık insanın değerini ve Allah katındaki yerini tek başına belirlemez.
Kur’an, bütün çabalara rağmen eşler ayrılırsa Allah’ın geniş lütfuyla her ikisinin de ihtiyaçlarını giderebileceğini bildirir (Nisâ, 4/130). Bu ayet ayrılığı teşvik etmez; ayrılık kaçınılmaz olduğunda hayatın ve Allah’ın rahmetinin bitmediğini hatırlatır.
Boşanma bir insanın bütün hikâyesi değildir. Evliliğin sona ermesi kulluğun, iyiliğin, tövbenin ve yeni bir hayat kurma imkânının sona ermesi anlamına gelmez.
Sık Sorulan Sorular
Boşanmak günah mıdır?
Boşanmak tek başına günah değildir. Sebepsiz ve keyfî davranış, karşı tarafa zulmetmek, haklarını vermemek veya boşanmayı tehdit aracı yapmak günah olabilir. Evliliğin ağır zarar doğurduğu bazı durumlarda ise boşanma meşru ve gerekli bir çözüm hâline gelebilir. Kişisel hüküm için olayın ayrıntıları güvenilir bir uzmana anlatılmalıdır.
Yanlış kişiyle evlenmek kader midir?
Gerçekleşen evlilik Allah’ın ilminden bağımsız değildir; fakat eş seçerken yapılan tercihler de gerçektir. İnsan bilmediği veya gizlenen şeylerden sorumlu tutulmaz; açık işaretleri bile bile görmezden gelme gibi kendi kararlarından ise ders çıkarmalıdır. “Yanlış kişi” ifadesi de her zaman doğru olmayabilir; bazen insanlar zaman içinde yanlış tercihlerle evliliği bozar.
Allah birleştirdiyse insan ayırabilir mi?
Nikâh Allah’ın hükümlerine göre kurulan ciddi bir ahittir; fakat bozulamaz bir bağ değildir. Kur’an boşanmayı düzenlemiş, hakları ve sınırları belirlemiştir. Evliliği kutsal saymak, onu zulüm devam etsin diye dokunulmazlaştırmak anlamına gelmez.
Boşanmak Allah’ın takdirine karşı gelmek midir?
Hayır. Meşru bir hakkı doğru usulle kullanmak kadere başkaldırı değildir. Tedavi olmak, iş değiştirmek veya tehlikeden uzaklaşmak nasıl kader inancına aykırı değilse, şartları oluştuğunda ayrılık kararı vermek de tek başına kadere karşı çıkmak değildir.
Evlilik için edilen dua kabul olmadı mı?
Bir evliliğin sona ermesi, geçmişte edilen duanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Dua insanın istediği bütün ayrıntıların ömür boyu değişmeden kalacağına dair sözleşme değildir. Allah bazen bir nimet verir, insan o nimetin sorumluluğunu taşıyamaz; bazen de yaşanan süreç kulun bilmediği derslere ve yeni hayırlara kapı açar.
Öfkeyle söylenen boşanma sözleri geçerli olur mu?
Kullanılan söz, niyet, öfkenin derecesi, daha önceki boşamalar ve tarafların durumu dinî hükmü etkileyebilir. Mezheplerin değerlendirmeleri ve yürürlükteki hukuk da ayrıca dikkate alınmalıdır. Böyle ciddi bir konuda internetten genel bir cümleyle hüküm verilmemeli; sözler aynen aktarılıp Din İşleri Yüksek Kurulu veya ehil bir müftüden, hukuki sonuçlar için de uzman hukukçudan destek alınmalıdır.
Aile büyükleri boşanmayı engelliyorsa ne yapılmalı?
Ailelerin tecrübesi dinlenebilir; fakat evlilikte yaşanan gerçekleri en iyi eşler bilir. Aile büyükleri ıslah için yardımcı olabilir, ancak şiddeti gizlemeye, hak ihlalini normalleştirmeye veya taraflardan birini zorla evlilikte tutmaya çalışmamalıdır.
Boşandıktan sonra yeniden evlenmek kaderi değiştirmek midir?
Hayır. Dinî ve hukuki şartlar tamamlandıktan sonra yeniden evlenmek meşru bir tercihtir. İlk evliliğin sona ermiş olması insanı ömür boyu yalnızlığa mahkûm etmez. Yeni karar geçmişten ders alınarak, araştırma ve istişareyle verilmelidir.
Evlilikte ve Ayrılıkta Müminin Ölçüsü
Mümin evlenirken yalnız duygusuna değil, ahlaka ve sorumluluğa bakar. Evliliğini sürdürürken sevgiyi emekle, merhameti adaletle destekler. Sorun çıktığında kaçmak yerine çözüm arar; fakat zulmü de sabır veya kader adıyla kutsallaştırmaz.
Ayrılık kaçınılmaz olursa Kur’an’ın öğrettiği gibi güzellikle ayrılmaya çalışır. İftira, sırları yayma, çocukları kullanma, mali hakları geciktirme ve karşı tarafın hayatını zorlaştırma yoluna girmez. Çünkü evlilik bitse bile Allah’a karşı sorumluluk bitmez.
Kısa dua: Allah’ım! Evliliklerimize sevgi, merhamet, sadakat ve hakkaniyet nasip eyle. Kusurlarımızı görmeyi, yanlışlarımızı düzeltmeyi ve öfkemizi adaletle yönetmeyi öğret. Aralarında hayır bulunan eşlerin kalplerini ıslah edip yuvalarını güçlendir. Ayrılığın daha hayırlı olduğu kimselere doğru karar, güvenlik, metanet ve güzellikle ayrılma ahlakı ver. Çocukları çekişmelerden koru; bizi kaderi mazeret yapanlardan değil, iradesini Senin rızana uygun kullananlardan eyle. Âmin.
İlgili Makaleler
- Aşk Bir İmtihan mı?
- Hayırlı Evlilik İçin Dualar
- Nikâh Duaları
- Eş ve Çocuklar İçin Göz Aydınlığı Duası
- Allah Her Şeyi Biliyorsa Neden İmtihan Ediliyoruz?
Kaynaklar
Kur’an-ı Kerîm: Bakara 2/228-233; Nisâ 4/19, 4/35, 4/128-130; Rûm 30/21; Talâk 65/1-7. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Yolu Meali ve Tefsiri. Diyanet İşleri Başkanlığı, Fetvalar; kader, irade, nikâh ve boşanma bölümleri. Buhârî, Nikâh; Müslim, Nikâh.
İslami İçerikler; dua, zikir, tesbihat, Esmâü'l-Hüsnâ, Kur'an-ı Kerim mealleri ve daha birçok İslami içeriğe DuaSitesi.com.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.